भविष्यको कर्णधारका जग स्थापक

सिक्किमले शिक्षा क्षेत्रमा ‘क्वान्टम लिप’ मार्दै यस वर्ष पूर्ण साक्षर राज्यको मान्यता प्राप्त गरेको छ। 27 मई, 2026 मा सिक्किमलाई उल्लास नवभारत साक्षरता कार्यक्रमअन्तर्गत पूर्ण साक्षर राज्यको रूपमा घोषित गरिएको छ, फलतः यो कोसेढुङ्गा हासिल गर्ने सिक्किम देशको पाँचौँ राज्यको रूपमा स्थापित भएको छ। राज्य सरकारले वित्तीय वर्ष 2026-27 मा शिक्षा क्षेत्रका लागि बजेटको लगभग 15 प्रतिशत विनियोजन गरेको छ, जसले शिक्षा क्षेत्रमा सरकारको प्राथमिकतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। राज्यमा अहिले कुल 735 सरकारी स्कूल विद्यमान छन् भने 11,000 शिक्षक कार्यरत् छन्। त्यसैगरी लगभग 64,000 विद्यार्थी अध्ययरत् छन्। शिक्षा क्षेत्रको सफलताको राजमार्गमा सरकारको पहलकदमीसँगै विद्यार्थीको भविष्यलाई आकार दिन तथा शिक्षा प्रणालीलाई सुचारु रूपमा परिचालन गर्न प्रशासक र शिक्षकवर्गका अहोरात्र प्रयास, मेहनत र दृढ़ सङ्कल्पलाई उच्च मूल्याङ्कन अवश्यै गर्नुपर्छ। आज अर्थात् शिक्षक दिवस। शिक्षक समाजका निर्माता हुन् र उनीहरू बिना कुनै पनि समाज प्रगतिको पथमा अग्रसर हुनसक्दैन। अहिले प्रौद्योगिकीको तीव्र विकाससँगै शिक्षणका परिधि र स्वरूपले पनि परिवर्तनको लय समात्न थालेका छन्। यसै परिप्रेक्ष्यमा हिमाली बेलाले शिक्षा विभागका प्रधान सचिवलगायत अन्यसँग कृत्रिम बुद्धिमता र अन्य प्रौद्योगिकीले ल्याएका परिवर्तनबीच शिक्षण पद्धतिको सेरोफेरोमा अन्तर्वार्ता लिएको छ, जुन यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

शिक्षा क्षेत्रको सर्वाङ्गीण विकासमा दत्तचित्त भएर लागेका छौँ

- डा. सन्दीप ताम्बे

प्रधान सचिव, शिक्षा विभाग

पूर्ण साक्षर राज्यको मान्यता

डा. ताम्बेः 27 मई, 2026 मा सिक्किम पूर्ण साक्षर राज्य बन्यो। यो उपलब्धि केन्द्र सरकारको उल्लास नवभारत साक्षरता कार्यक्रमअन्तर्गत प्राप्त भएको हो। सो कार्यक्रम एनईपी 2020 ढाँचाअन्तर्गत शुरु गरिएको थियो। राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, राज्यपाल ओमप्रकाश माथुर, मुख्यमन्त्री पीएस गोलेको विशेष उपस्थिति रहेको थियो। मिजोरम, गोवा, त्रिपुरा र हिमाचल प्रदेशपछि सिक्किम यो दर्जा प्राप्त गर्ने पाँचौँ राज्य बनेको छ। 2024 देखि पहल शुरु गरेका थियौँ भने यसमा चारवटा एफएलएनएटी परीक्षण समेटेर दुई वर्षको अवधिमा 15,000 वयस्कका साक्षरताका लागि शिक्षक, शिक्षित युवालगायत अन्यको सहयोगमा (4000 स्वयंसेवक)-को तर्फबाट गरिएको साँच्चै एउटा स्वैच्छिक प्रयास थियो। साक्षर सिक्किम हासिल गर्नु ‘विकसित सिक्किम 2047’ तर्फको हाम्रो यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण कोसेढुङ्गा हो।

एआईको उपयोगिता

डा. ताम्बेः प्राथमिक पाठशालास्तरमा कृत्रिम बुद्धमता (एआई)-ले शिक्षकको भूमिकामा आमूल परिवर्तन ल्याएको देख्दिनँ। यद्यपि, उक्त स्तरमा विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत अधिगम गर्न सहयोग गर्नेछ। कोही विद्यार्थी पढ़ाइमा तीक्ष्ण हुन्छन् भने केही औसत। एआईमा वैयक्तिकृत अनुकूलनशील शिक्षण (पीएएल) हुन्छ। यसमा एपमार्फत विद्यार्थीको स्तर बुझेर पढ़ाइन्छ। यो विधि निकै उपयोगी छ। हामीले सो प्रक्रिया गान्तोकमा शुरु गरेका छौँ, अन्य जिल्लामा पछि गर्ने योजनामा छौँ। उच्च श्रेणीमा शिक्षकले एआईको सहयोग लिएर पाठ योजना, अभ्यास परीक्षण, हाजिरी-जवाफ, भिडिया तयार गर्न सक्छन्। तर, यसमा पूर्ण निर्भर भने रहनु हुँदैन।

एनईपीको कार्यान्वयन

डा. ताम्बेः हाम्रा लागि राष्ट्रिय शिक्षा नीति (एनईपी) अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। यसलाई हामी प्रारम्भिक बाल्यावस्था हेरचाह एवं शिक्षामाथि लागू गर्न बढ़ी केन्द्रित छौँ। प्राथमिक तहमा अङ्ग्रेजी तथा गणितमा मूलभूत साक्षरता तथा सङ्ख्याज्ञान (एफएलएन) लागू गरेर विद्यार्थीहरूको बुनियादी ज्ञान सुधार गर्न प्रयासरत् छौँ। राज्यभरि प्रथमदेखि पाँचौँ श्रेणीसम्म सुधार ल्याउन धेरै महत्त्वपूर्ण पहल कार्यान्वयन गरेका छौँ, जसले ठूलो प्रभाव परेको छ।

भर्ना दरमा ह्रास र विभागले गरेको सुधार

डा. ताम्बेः सरकारी स्कूलमा भर्ना दरमा आएको ह्रास चुनौती बने तापनि यस विषयमा सुधार ल्याउन विभाग प्रयासरत् छ। निजी विद्यालयको बढ्दो सङ्ख्या र प्रजनन दरमा आएको ह्रासले भर्ना दरमा स्खलन आएको हो। गाउँ-गाउँमा निजी विद्यालय स्थापना भएका छन्। अभिभावकहरूले निजी विद्यालयमा शिक्षा गुणस्तरीय हुन्छ भन्ने ठान्छन्, तर सरकारी विद्यालयमा पनि पढ़ाइ उच्च कोटिको छ। भर्ना दरमा सुधार ल्याउन हामीले महत्त्वपूर्ण पहलकदमी चालेका छौँ। हामी स्वीकार गर्छौँ, सतत विकास लक्ष्य (एसडीजी)-4 को यात्रा प्रारम्भिक बाल्यकालमा शुरु हुन्छ। वैज्ञानिक प्रमाणहरूले 80 प्रतिशत मस्तिष्क विकास तीन वर्षको उमेरसम्ममा हुन्छ भन्ने प्रमाणित गरेका छन्। त्यसैले सिक्किम सबै सरकारी विद्यालयमा किन्डरगार्टन प्रणाली लागू गर्ने देशकै पहिलो राज्य बनेको छ। हामीले पहिले नै हाम्रो विद्यालय परिसरभित्र 66 आँगनवाड़ी सह-स्थित गरेका छौँ। सबै पूर्व-प्राथमिक र प्राथमिक शिक्षकहरूलाई ईसीसीई प्रशिक्षण कार्यक्रमअन्तर्गत समेटेका छौँ।

किन्डरगार्टन कार्यान्वयन, शिक्षक प्रशिक्षण र आँगनवाड़ी-विद्यालय अभिसरणसहित यी ईसीसीई पहल 2026-27 को अवधिमा सुदृढ़ हुँदै जानेछन्। 2023 देखि विद्या प्रवेश तीनमहिने खेल-आधारित स्कूल तयारी कार्यक्रमले औपचारिक विद्यालय शिक्षामा सहज सङ्क्रमणलाई समर्थन गरेको छ। जोड़ो ज्ञानका साथ आधारभूत गणित प्रशिक्षण र जोली फोनिक्ससहित फोनेटिक्स प्रशिक्षणलगायत नवीन शिक्षाशास्त्रमार्फत शिक्षण विधिहरूलाई अझ बलियो बनाइएको छ। सिक्किमका सबैभन्दा प्रभावकारी शिक्षा सुधारहरूमध्ये एक मुख्यमन्त्रीको विशेष सङ्ख्यात्मकता कार्यक्रम (सीएम-एसएनपी) हो, जुन 2024 मा युवा विद्यार्थीहरूमा आधारभूत गणितलाई बलियो बनाउन शुरु गरिएको थियो। दुई वर्षमा परिणाम नाटकीय छ, आधारभूत अङ्कगणित समाधान गर्न आत्मविश्वास बोकेका बालकबालिकाहरू 17 प्रतिशतबाट 72 प्रतिशत पुगेका छन्। गणितीय कौशलहरू सुधार गर्नुबाहेक यो पहलले गणितको डर कम गर्न, रचनात्मकता बढ़ाउन र बालकबालिकाहरूमा आत्मविश्वास निर्माण गर्न सहयोग गरेको छ, शिक्षण आनन्ददायी, एकाग्रता र अर्थपूर्ण बन्दै गइरहेको छ।

विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गरेका छौँ

- टाशी छोपेल लेप्चा

सचिव (स्कूल शिक्षा)

साक्षरता राज्य निर्माणार्थ समर्पित प्रयास

टाशी छोपेलः भारतकी राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मूको सिक्किम भ्रमणको क्रममा मुख्यमन्त्री पीएस गोलेले सिक्किमलाई पूर्ण साक्षर राज्यको रूपमा घोषणा गरे। अधिकारी, कर्मचारी साथै स्वयंसेवकहरूको समर्पित प्रयासबाट हामीले 2026 मा सिक्किमलाई पूर्ण साक्षर राज्य घोषणा गर्न सफल भयौँ। मन्त्रालयले 15 देखि 55 वर्ष उमेर समूहको आबादीका लागि 95 प्रतिशत र सोभन्दा माथिको साक्षरता लक्ष्य निर्धारण गरेको छ भने सिक्किमले 99.88 प्रतिशत हासिल गर्न सफल भएको छ। हामीले 2024 मा यो योजना शुरु गरेका थियौँ र 2026 सम्म लक्ष्य प्राप्त गर्ने योजना बनाएका थियौँ। 4000 स्वयंसेवक, डाइट प्रशिक्षार्थी र हाम्रा खण्ड अधिकारीहरूले यसका लागि केन्द्रित भएर काम गरे र हामीले विभागमा यसको निरन्तर अनुगमन गर्‍यौँ।

समयानुकूल पूर्वाधार

टाशी छोपेलः हो, पूर्वाधारको हिसाबले- ब्ल्याकबोर्डलाई ह्वाइट बोर्ड र स्मार्ट क्लासले प्रतिस्थापन गरेका छन्। सबै माध्यमिक तथा उच्चतर माध्यमिक विद्यालयहरूमा स्मार्ट बोर्डहरू उपयोगमा छन् र यी कुराहरू जुनियर हाई स्कूलहरूमा उपलब्ध छन्। हामीसँग आईटी ल्याबहरू पनि छन्, जहाँ सबैका लागि आईसीटी कक्षाहरू छन् र हालसालै हामीले स्टेप (राज्यव्यापी प्राविधिक शिक्षा कार्यक्रम) अन्तर्गत आईक्यूएमसँग साझेदारी गरेका छौँ, जसले सबै पीएम स्कूलमा कोडिङ, डिजाइनिङ र प्रोग्रामिङ पढ़ाउन शुरु गर्नेछ, जुन अन्य स्कूलहरूमा पनि विस्तार हुनेछन्। यसबाहेक हामी आठौँ श्रेणीदेखि सूचना प्रौद्योगिकीलाई व्यावसायिक विषयको रूपमा प्रस्ताव गर्छौँ।

प्रमुख चुनौती र समाधानोन्मुख पहलकदमी

टाशी छोपेलः सिक्किमले सामना गरिरहेको एउटा प्रमुख चुनौती भनेको टीएफआर हो, जुन हाल 1.1 रहेको छ। यसले विद्यालयहरूमा भर्नालाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गरिरहेको छ। गाउँमा सरकारी विद्यार्थीहरूको निजी परिसरसँग पनि प्रतिस्पर्धा छ। हाम्रो दृष्टिकोण भनेको विद्यालयहरूमा गुणस्तरीय शिक्षा ल्याउनु हो, जसमा हामीले पछिल्ला केही वर्षमा हाम्रो विद्यालयमा धेरै शिक्षण वृद्धि कार्यक्रम अघि ल्याएका छौँ- जस्तै जोड़ो ज्ञानसँग विशेष सङ्ख्यात्मक कार्यक्रम, अजिम प्रेमजी विश्वविद्यालयसँग भाषा साक्षरता कार्यक्रम, आईआईएसईआर, पुणेसँग आईराइज, क्याटालिटिक एजुकेशनल फाउण्डेशनसँग सीएम मेन्टरशिप, थमसन डिजिटलसँग पीएम लक्ष्य र आईआईटी कानपुरसँग सीएम साथीलगायत अन्य साझेदारीहरू छन्। यसले हाम्रा विद्यालयहरूमा शिक्षाको गुणस्तरमा धेरै सुधार ल्याएको छ। हालैको सर्वेक्षणले प्राथमिक तहमा गणित विषयमा सरकारी विद्यालयका विद्यार्थीहरूले निजी विद्यालयहरूभन्दा राम्रो प्रदर्शन गरेको देखाएको छ। हाम्रा शिक्षकहरूले सरकारी विद्यालयहरूमा विश्वास जगाउँदै नवीनतम शिक्षाशास्त्रमा आफूलाई निरन्तर स्तरोन्नति गरिरहेका छन्।

केही पाठ्यपुस्तक वितरणमा विलम्ब र यसका कारण

टाशी छोपेलः शिक्षा विभागले विद्यालय सत्रको पहिलो दिनमै पाठ्यपुस्तक र पोशाक वितरण गर्दै आएको छ र यसमा हामी गौरव गर्छौँ। यस वर्ष ढिलो गरी आएका केही विषयगत पाठ्यपुस्तकमा आलोचना भएको छ। यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने प्राथमिक तहका लागि हामी एससीईआरटीका पाठ्यपुस्तकहरू प्रयोग गर्छौँ, तर उच्च श्रेणीका लागि एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तकहरू प्रयोग गर्छौँ। एनईपीको कार्यान्वयनसँगै सबै तहमा पाठ्यक्रमको संशोधन भएको छ, त्यसर्थ एनसीईआरटीले पाठ्यपुस्तकहरू परिमार्जन गरिरहेको छ, जसले गर्दा ढिलाइ भएको छ। सातौँ र नवौँ श्रेणीमा यस वर्ष पाठ्यपुस्तकहरू ढिलो प्रकाशन भएकोले ढिलाइ भएको थियो, जुन अब अर्को वर्षदेखि मानक स्थापना गर्नेछौँ। त्यसैगरी, हामी आगामी वर्षहरूमा 10औँ, 11औँ र 12औँ श्रेणीका लागि केही एनसीईआरटी पाठ्यपुस्तकमा अस्थायी ढिलाइको अपेक्षा गर्छौँ। हामीले यो पनि बुझ्नुपर्छ, हाम्रो शैक्षिक सत्र समतल क्षेत्रका विद्यालयहरू भन्दा फरक छ र एनसीईआरटीले उनीहरूको शैक्षिक वार्षिक कार्यक्रमअनुसार पुस्तकहरू प्रकाशन गर्छ। एकपटक पाठ्यक्रम संशोधन पूरा भएपछि पाठ्यपुस्तकहरू शैक्षिक सत्रको शुरुआतदेखि नै उपलब्ध हुनेछन्।

शिक्षामा मानवीय सम्बन्धको धरातलमा विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ

- प्रो. योडिडा भोटिया

शिक्षा विभागकी प्रमुख, एसयू

एआईको युगमा शिक्षकको वास्तविक मूल्य

प्रो. योडिडाः यो प्रश्नले हामीलाई शिक्षण सधैँ के हो भनेर पुनर्विचार गर्न बाध्य तुल्याउँछ। वर्षौँदेखि, हामीले शिक्षकको प्राथमिक भूमिका पाठ व्याख्या गर्नु हो भनी मानेका थियौँ। एआईले अब त्वरित रूपमा र अनगिन्ती तरिकाले जानकारी प्रदान गर्न सक्छ, तर शिक्षा केवल जानकारीको जगमा स्थापित हुँदैन। एक शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई आत्मविश्वास, जिज्ञासा, अनुशासन र उनीहरूले सिकेको कुराको अर्थ बुझ्ने क्षमता विकास गर्न सहयोग गर्दछन्। ज्ञान स्वचालित हुन सक्छ, तर मानव मार्गदर्शनले सक्दैन। आज शिक्षकको मूल्य उत्तर दिनमा कम तर, विद्यार्थीहरूलाई विचारशील, जिम्मेवार सिकारु बन्न सहयोग गर्नुमा बढ़ी विस्तार भएको छ।

वर्तमान पुस्ता र दृष्टिकोण

प्रो. योडिडाः यो हामीले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने चिन्ताको विषय हो। सुविधा यस पुस्ताको एक परिभाषित विशेषता बनेको छ र एआईले तत्काल उत्तरहरू फेला पार्न अझ सजिलो बनाउँछ। खतरा यो होइन कि विद्यार्थीहरूले एआई प्रयोग गर्छन्; खतरा तब हुन्छ, जब उनीहरूले प्रश्न गर्न, प्रतिबिम्बित गर्न वा आफ्नै निष्कर्ष बनाउन छोड्छन्। शिक्षाले सोच्ने बानी जोगाउनुपर्छ किनभने स्वतन्त्र निर्णय तत्काल प्रतिक्रिया होइन, प्रतिबिम्बमार्फत विकास हुन्छ। यदि हामीले त्यो बानी गुमायौँ भने, हामी ती विद्यार्थीहरूलाई हुर्काउने जोखिममा पार्छौँ, जो बौद्धिक रूपमा स्वतन्त्र छन्, तर जानकार छैनन्।

एआईमा निर्भरता र स्कूलको जिम्मेवारी

प्रो. योडिडाः विद्यालयहरूले यसलाई खतराको सट्टा जागरणको रूपमा हेर्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूले एआईमा विश्वास गर्छन् किनभने यो सहजै उपलब्ध, छरितो र आत्मविश्वासी हुन्छ। तर, शिक्षामा विश्वास विश्वसनीयता, बुद्धि र मानवीय सम्बन्धमा निर्माण गर्नुपर्छ। एआईसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुको सट्टा शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई यसको शक्ति र सीमितता बुझ्न सहयोग गर्नुपर्छ। जब कक्षाकोठाहरू विद्यार्थीलाई एआईसहित हरेक स्रोतलाई प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गर्ने ठाउँ बन्छन्, तिनीहरूले भविष्यका लागि आवश्यक पाठ सिक्छन्ः प्रविधिले मानव निर्णयलाई सहयोग गर्न सक्छ, तर यसले यसलाई कहिल्यै प्रतिस्थापन गर्नु हुँदैन।

पाठ्यपुस्तकको सुधार गर्न कुनै कसर छोड़ेका छैनौँ

- मिनी शर्मा

वरिष्ठ पाठ्यपुस्तक अधिकारी, भाषा शाखा, शिक्षा विभाग

समयक्रममा पाठ्यपुस्तकमा सुधार

मिनीः विभागले समयक्रममा पाठ्यपुस्तकमा सुधार गर्दै आएको छ। एससीईआरटीले गणितजस्तो विषयमा आफ्नै पाठ्यपुस्तक तयार गरेको छ। स्थानीय विषयवस्तुलाई प्रयोग गरेर पाठ्यपुस्तक तयारी गर्‍यौँ। त्यति मात्रै नभएर एनईपी 2020 अनुरूप सुधार पनि ल्याऔँ। पाठ्यक्रम घटाएर, घोक्ने प्रवृत्ति निरुत्साहित गरेर नानीहरूलाई उमेरअनुसारको पाठ्यक्रम बनायौँ जस्तै-जादुई पिटारा, खेलौना, पजल आदि। यस्ता पहलले नानीहरूमा सकारात्मक परिवर्तन आयो। प्रथमदेखि आठौँ श्रेणीसम्मका पाठ्यपुस्तकहरू प्रिन्ट र डिजिटल दुवै प्रारूपमा उपलब्ध छन्। यसो गर्दा विद्यार्थीहरूमा बुझेर पढ्ने बानी विकसित भयो भने स्थानीय विषयवस्तुसँग जोड़िन प्रोत्साहित भए। उनीहरूमा पाठ्यक्रमको बोझमा ह्रास आयो र अधिगम समावेशी र रोचक बन्यो।

सुधारात्मक पहल

मिनीः विभागले बालबालिका मोडल लागू गरेको छ। तीन वर्षदेखि छः वर्षका नानीहरूका लागि तीन वर्षे बालवाटिका-1, बालवाटिका-2 र बालवाटिका-3 ल्याऔँ। छः वर्ष नपुगी प्रथम श्रेणीमा भर्ना गर्न नपाउने नियम बनाइएको छ। विद्या प्रवेशः तीन महिनाको तयारी कक्षा, जसले सोझै पहिलो श्रेणीका आएका नानीलाई स्कूलका लागि तयारी गर्छ। आँगनवाड़ी र सरकारी स्कूललाई एउटै छतमा ल्याऔँ। पाठ्यक्रम र खेलौनामा सुधार, आँगनवाड़ी कार्यकर्तालाई तालिम, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक, मध्याह्न भोजन, समग्र शिक्षाबाट पूर्व-प्राथमिक शिक्षकका लागि छुट्टै बजेटको विनियोजन आदि। यस्ता पहलले विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयतर्फ आकर्षित गर्ने प्रयास गर्दैछौँ।

प्रौद्योगिकीअनुसार शिक्षण शैलीमा परिवर्तन

मिनीः हामीले प्रौद्योगिकीअनुसार शिक्षण शैलीमा पनि परिवर्तन ल्याऔँ। दिक्षा र पीएम-ई-विद्याः सबै पाठ्यपुस्तकमा क्यूआर कोड जड़ित छ। स्क्यान गर्दा मोबाइलमा भिडियो, खेल, अडियो तुरुन्त प्रदर्शित हुन्छन्। स्मार्ट कक्षाकोठाः स्कूलमा इन्टरएक्टिभ प्यानल, स्मार्ट टीभी जड़ान, पीएम श्री स्कूलहरूमा पूर्ण डिजिटल ल्याबहरू स्थापित छन्। जादुई पिटाराको डिजिटल रूप छ। अहिले 250 भन्दा बढ़ी 3डी खेलौना, कथा, पजलहरू छन्। निष्ठाः हरेक शिक्षकलाई वर्षेनी अनलाइन तालिम दिइँदैछ। नयाँ प्रविधि कक्षामा कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने सिकाइन्छ। यसले गर्दा रटेर होइन, खेलेर, देखेर, गरेर सिक्ने प्रणाली लागू भएको छ।

प्रौद्योगिकीले शिक्षकलाई प्रतिस्थापित गर्न सक्दैन

- भूमिराम दाहाल

शिक्षक, बुरुङ जेएचएस

शिक्षण विधिमा आएका परिवर्तन

दाहालः प्रौद्योगिकीले शिक्षककेन्द्रित शिक्षणबाट विद्यार्थीकेन्द्रित र गतिविधि आधारित शिक्षणमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले, शिक्षण मुख्यतया पाठ्यपुस्तक, ब्ल्याकबोर्ड र व्याख्यानहरूमा निर्भर थियो। अहिले, शिक्षकहरूले स्मार्ट क्लास, डिजिटल सामग्री, शैक्षिक भिडियो, प्रस्तुति, अनलाइन स्रोत र अन्तरक्रियात्मक शिक्षण गतिविधिहरू प्रयोग गर्न सक्छन्। विशेष गरी विज्ञान र गणितजस्ता विषयहरूका लागि प्रौद्योगिकीले शिक्षकहरूको निम्ति पाठ अझ रोचक र बुझ्न सजिलो बनाउन पनि सहयोग गर्दछ। विद्यार्थीहरूले श्रव्य-दृश्य सामग्री, सिमुलेशन, डिजिटल गतिविधि र परियोजना आधारित सिकाइमार्फत सिक्न सक्छन्। यद्यपि, प्रौद्योगिकीलाई शिक्षकको प्रतिस्थापनको रूपमा होइन, उत्तम शिक्षणका लागि सहयोगको रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।

विद्यालयमा एनईपीको कार्यान्वयन

दाहालः राष्ट्रिय शिक्षा नीति (एनईपी) 2020 को कार्यान्वयनले विद्यालय शिक्षामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ। अब आधारभूत साक्षरता र सङ्ख्यात्मकता, क्षमता-आधारित शिक्षण, अनुभवात्मक शिक्षण, आलोचनात्मक सोच, रचनात्मकता र समग्र विकासमा बढ़ी जोड़ दिइँदैछ। रट्ने अधिगम कम गर्ने र शिक्षालाई कौशल, स्थानीय ज्ञान, व्यावसायिक शिक्षा र वास्तविक जीवनका अनुभवहरूसँग जोड्ने कुरामा पनि बढ़ी केन्द्रित गरिएको छ। आधारभूत साक्षरता र सङ्ख्यात्मक कार्यक्रम, गतिविधिमा आधारित अधिगम, ‘नो ब्याग डे’ र व्यावसायिक अभिमुखी कार्यक्रमजस्ता पहलले विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक कौशल विकास गर्न सहयोग गरिरहेका छन्। समग्रमा, एनईपीले विद्यालयस्तरीय शिक्षालाई रूपान्तरण गर्न सकारात्मक दिशा सिर्जना गरेको छ, तर यसको पूर्ण प्रभाव शिक्षक, अभिभावक, समुदाय र सरकारबीचको दिगो कार्यान्वयन र सहयोगमा निर्भर गर्नेछ।

ग्रामीण क्षेत्रमा अध्यापन गर्नुका चुनौती

दाहालः ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयमा अध्यापन गर्न आफ्नै प्रकारका चुनौती छन्। केही प्रमुख चुनौती भने सीमित स्रोत, कठिन भौगोलिक अवस्था, सीमित डिजिटल सुविधा आदि हुन्। यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न हामी गतिविधि-आधारित, बालकेन्द्रित र अनुभवात्मक अधिगममा ध्यानकेन्द्रित गर्छौँ। स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्री र प्राकृतिक परिवेशलाई अधिगम स्रोतको रूपमा प्रयोग गर्छौँ। उदाहरणका लागि, विद्यालयको बगैँचा, पर्यावरण, स्थानीय संस्कृति र सामुदायिक ज्ञानलाई शिक्षणका लागि प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्छौँ। हामी आवश्यकमन्द विद्यार्थीहरूलाई व्यक्तिगत ध्यान र उपचारात्मक सहयोग पनि प्रदान गर्छौँ। अभिभावक र समुदायका सदस्यहरूसँग नियमित सञ्चारले उपस्थिति र सिकाइ सुधार गर्न सहयोग गर्छ। खेलकुद, कला तथा शिल्प, योग, पर्यावरणीय गतिविधि, बगैँचा र परियोजना-आधारित सिकाइजस्ता गतिविधिहरूले बालकबालिकाको समग्र व्यक्तित्व विकास गर्न सहयोग गर्दछ। हाम्रो मुख्य उद्देश्य ग्रामीण बालकबालिकाले शहरी विद्यालयहरूमा अध्ययन गर्ने बालकबालिकाहरू जस्तै शिक्षा, अवसर र आत्मविश्वासको समान गुणस्तर प्राप्त गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नु हो। ग्रामीण विद्यालयहरूले सामना गर्ने कैयौँ चुनौतीबीच पनि बुरुङ सरकारी जुनियर हाई स्कूलले हाम्रो निरन्तर प्रयास, सामूहिक कार्य र दृढ़ सङ्कल्पले धेरै उत्साहजनक र गौरवान्वित तुल्याउने उपलब्धि प्राप्त गरेको छ। सीएमएमएस 2025, प्रेरणा छात्रवृत्ति र अन्य विभिन्न योजनाअन्तर्गत हाम्रा विद्यार्थीहरू छनोट हुनु भनेको हाम्रा शिक्षक र विद्यार्थीहरूका समर्पण र प्रतिबद्धताको प्रतिबिम्ब हो।